Huyết thanh kháng dại là dung dịch không màu hoặc màu vàng nhạt, được tinh chế từ huyết thanh ngựa hoặc người chứa kháng thể kháng virus dại. Đây là một chế phẩm sinh học được sử dụng để cung cấp ngay lập tức kháng thể (miễn dịch thụ động) cho đến khi hệ miễn dịch chủ động của người bệnh (người đã tiếp xúc/ bị chó, mèo đã xác định hoặc nghi ngờ dại cắn) có thể tạo ra kháng thể qua việc tiêm vắc xin (miễn dịch chủ động).
Theo đó, kháng thể có trong huyết thanh kháng dại có tác dụng trung hòa và làm chậm sự lan tỏa virus dại, làm cho các virus dại sẽ bị ức chế, từ đó bảo vệ được tính mạng người nghi nhiễm virus dại cho tới khi các kháng thể chống virus dại được sản sinh sau khi tiêm vắc xin dại.
Tiêm huyết thanh kháng dại cần được sử dụng cùng với vắc xin phòng dại để điều trị dự phòng bệnh dại trong các trường hợp: Những người bị chó, mèo, động vật dại cắn, cào rách các vùng da trên cơ thể; Niêm mạc (mắt, miệng, bộ phận sinh dục…) của người bị dính nước bọt (nước dãi/ nước miếng) của chó, mèo, súc vật nghi bị dại hoặc chó, mèo, súc vật liếm trên vùng da bị trầy xước, chảy máu của con người.
1. Nguồn gốc
Huyết thanh kháng dại SAR (serum antirabique) là huyết thanh có chứa kháng thể kháng virus dại tinh chế, có nguồn gốc từ ngựa. Người tiêm huyết thanh sẽ có được miễn dịch thụ động nhanh chóng, làm trung hòa và làm chậm sự lan tỏa của virus dại.
Huyết thanh kháng dại SAR - Giải pháp phòng ngừa cho đối tượng bị phơi nhiễm virus dại
SAR là loại huyết thanh kháng dại sử dụng phổ biến tại Việt Nam, do Viện vắc xin và sinh phẩm y tế Nha Trang (IVAC) sản xuất. SAR được dùng cho các đối tượng bị phơi nhiễm, hoặc nghi ngờ phơi nhiễm với virus dại.
2. Chỉ định
Tiêm huyết thanh là cần thiết để điều trị dự phòng khi người bệnh có vết thương mức độ III và trước đó chưa được tiêm vắc xin phòng dại dự phòng trước phơi nhiễm nhằm mục đích tạo miễn dịch thụ động kháng virus dại.
Những người bị chó, mèo dại hoặc động vật bị dại cắn, cào rách các vùng da trên cơ thể.
Niêm mạc (mắt, miệng, bộ phận sinh dục,…) của người bị dính nước dãi động vật nghi bị dại hoặc bị động vật nghi dại liếm trên vùng da bị trầy xước, chảy máu của người
Chỉ định tiêm huyết thanh kháng dại 1 lần, thường vào ngày đầu khi người tiêm bị chó, mèo nghi dại cắn cùng với tiêm vắc xin phòng dại. Huyết thanh kháng dại phải sử dụng khác bơm kim tiêm và khác vị trí tiêm vắc xin dại. Hiệu giá kháng thể thụ động xuất hiện 24 giờ sau khi tiêm. Tuy nhiên nếu không tiêm SAR được ngày đầu, có thể tiêm bất cứ ngày nào cho đến ngày thứ 7 sau khi tiêm liều vắc xin dại đầu tiên.
Quá ngày thứ 7, không được chỉ định huyết thanh kháng dại bởi vì sau 7-8 ngày vắc xin đã có thể giúp cơ thể sản sinh ra kháng thể chủ động phòng bệnh dại. Nếu tiêm huyết thanh kháng dại thời điểm này có thể ức chế quá trình sản xuất kháng thể chủ động do vắc xin tạo ra. Do đó, cũng không được tiêm SAR vượt quá liều khuyến cáo để tránh ức chế quá trình tạo kháng thể chủ động.
3. Cách sử dụng
Huyết thanh kháng dại được chỉ định tiêm bắp với liều tiêm 40 đvqt (IU)/kg trọng lượng cơ thể. Huyết thanh kháng dại được tiêm đồng thời với vắc xin phòng dại liều đầu tiên, tuy nhiên, huyết thanh được sử dụng khác bơm kim tiêm và khác vị trí tiêm.
Huyết thanh kháng dại được sử dụng như sau:
Thử phản ứng mẫn cảm: Sau khi tiêm huyết thanh kháng dại vào cơ thể người bệnh khoảng 15 phút, nếu đường kính quầng đỏ xung quanh vùng tiêm lớn hơn 1cm là dương tính, còn dưới 1cm là phản ứng âm tính.
Tiêm huyết thanh kháng dại đồng thời với vắc xin dại đảm bảo đủ các mũi tiêm cơ bản của phác đồ.
Trong trường hợp cần thiết, phải tiêm phòng thêm vắc xin uốn ván để chống bội nhiễm.
Sau khi tiêm, người tiêm phải ở lại theo dõi tại cơ sở tiêm chủng từ 30 phút – 1 giờ.
4. Chống chỉ định
Bệnh dại là bệnh có tỷ lệ tử vong gần 100% nếu người bệnh lên cơn dại, vì vậy lợi ích mang lại khi tiêm huyết thanh kháng dại lớn hơn rất nhiều so với nguy cơ. Tuy nhiên, cần cực kỳ thận trọng khi cân nhắc chống chỉ định tiêm huyết thanh kháng dại với một số đối tượng như:
Người có hệ miễn dịch bị suy giảm.
Người quá mẫn với bất kỳ thành phần nào của huyết thanh, hay huyết thanh từ ngựa.
Cần lưu ý, huyết thanh kháng dại thận trọng trong các trường hợp:
Người có tiền sử dị ứng, khi tiêm huyết thanh kháng dại cần phải có bác sĩ trực tiếp theo dõi.
Khi phản ứng mẫn cảm dương tính nhưng bắt buộc phải dùng huyết thanh kháng dại thì phải giải mẫn cảm bằng phương pháp Besredka (2) và theo dõi 30 phút, nếu không có phản ứng xảy ra thì tiêm hết liều huyết thanh còn lại.
Những người bị giảm tiểu cầu hoặc rối loạn đông máu cần phải thận trọng khi tiêm huyết thanh kháng dại ở bắp vì có thể gây chảy máu và khó cầm.
Người có phản ứng phụ nhẹ thì có thể sử dụng thuốc kháng Histamin và giảm đau.
Tuyệt đối không được trộn lẫn vắc xin dại và huyết thanh kháng dại với nhau, cần lưu ý khi sử dụng phải sử dụng bơm kim tiêm riêng và tiêm khác vị trí.
Không được tiêm huyết thanh kháng dại qua đường tĩnh mạch.
5. Tác dụng không mong muốn
Một số tác dụng không mong muốn đối với người bệnh dại sau khi tiêm huyết thanh kháng dại gồm:
Tại chỗ: Tổn thương loét hay căng cứng cơ có thể xảy ra ở vị trí tiêm. Phản ứng có thể tự khỏi trong vòng 3 ngày.
Toàn thân: có thể sẽ sốt nhẹ, nổi mề đay, ban đỏ, phù nề, đau khớp và mệt mỏi.
Hiếm gặp: Choáng, sốc phản vệ, viêm khớp, viêm thận.
Biểu hiện phản ứng dị ứng có thể xảy ra ngay tức thời sau khi tiêm huyết thanh, sau vài giờ, vài ngày hoặc thậm chí sau 10 ngày.
Ghi nhận hội chứng thận hư có thể xảy ra, nhưng chưa có đủ cơ sở khẳng định là do huyết thanh kháng dại.